Cokolwiek zrobisz, ktoś znajdzie w tym dziurę. Jeśli mówisz dużo, jesteś przemądrzały, a jeśli mówisz mało, jesteś zimny i wycofany. Jeśli dużo pracujesz, zaniedbujesz resztę życia, a jeśli pracujesz mniej, nie masz ambicji. Jeśli pomagasz, wsadzasz nos w nie swoje sprawy, a jeśli nie pomagasz, jesteś egoistą, który myśli tylko o sobie. Zawsze znajdzie się ktoś, kto będzie miał jakiś problem z tobą lub z tym, co robisz.

Często zakładamy, że krytyka mówi coś o nas, że gdybyśmy zrobili coś inaczej - lepiej, ostrożniej, z większym wyczuciem, to w końcu by zniknęła. Więc poprawiamy się, zmieniamy ton, dopasowujemy zachowanie do tego, kto akurat ma zastrzeżenia. A krytyka nie znika, zmienia tylko formę i przechodzi na kolejny temat, bo to nigdy nie było o tym, co zrobiłeś.

Psychologowie, którzy badają mechanizm krytyki, wskazują na coś, co tłumaczy ten wzorzec lepiej niż jakakolwiek analiza twojego zachowania: krytykowanie daje krytykującemu chwilową ulgę i poprawia jego samoocenę, bo jeśli ktoś inny popełnił błąd, to znaczy, że krytykujący wypada na jego tle lepiej. Nie chodzi więc o to, czy się nie zgadzają z tym, co zrobiłeś, tylko o to, że twój błąd, nieważne czy prawdziwy czy wymyślony, daje im na chwilę poczucie przewagi, którego im często brakuje gdzieś indziej.

To wyjaśnia, czemu krytyka tak rzadko jest proporcjonalna do skali rzekomego problemu. Komuś, kto czuje się dobrze ze sobą, nie zależy na umniejszaniu innych, bo nie potrzebuje porównania, żeby wiedzieć, że jest wystarczający. Badanie przeprowadzone na Wake Forest University pokazało coś, co to potwierdza: ludzie, którzy stale krytykują innych, są statystycznie bardziej nieszczęśliwi i mają wyższe ryzyko depresji niż ci, którzy tego nie robią. Krytyka nie jest oznaką wysokich standardów, a tego, że komuś jest źle i że znalazł sposób, żeby to przez chwilę zneutralizować kosztem kogoś innego.

Jest jeszcze jeden mechanizm, równie często pomijany: projekcja. Polega na tym, że łatwiej zauważamy u innych te cechy, których nie znosimy u siebie i głośniej je krytykujemy, bo to pozwala nam trzymać je na dystans - jakby należały wyłącznie do kogoś innego. Człowiek, który najgłośniej oskarża innych o lenistwo, często sam boi się, że jest leniwy. A ten, który najczęściej wytyka komuś egoizm, często ma z własnym egoizmem nierozliczone konto. Krytyka mówi wtedy więcej o tym, czego krytykujący nie potrafi zaakceptować w sobie, niż o tym, co faktycznie zrobiłeś.

Nie znaczy to, że każda krytyka jest fałszywa albo że nigdy nie trzeba jej słuchać. Jest różnica między informacją zwrotną, która ma cię czegoś nauczyć, a oceną, która ma ci tylko umniejszyć i tę różnicę zwykle czuć od pierwszego zdania. Konstruktywna uwaga mówi, co konkretnie można zrobić inaczej i po co. Destrukcyjna mówi tylko, że jesteś gorszy i nie daje nic w zamian.

Problem w tym, że obie potrafią brzmieć podobnie głośno, a my, próbując zadowolić wszystkich, traktujemy je tak samo poważnie. Każde zastrzeżenie bierzemy do siebie, każdą uwagę próbujemy uwzględnić, a niechęć próbujemy zrozumieć i naprawić. Tymczasem część krytyki, którą dostajesz, nie ma żadnego (lub wiele) związku z tobą. Jest tylko echem czyjegoś niezadowolenia, które musiało znaleźć ujście, a ty byłeś najbliżej.

Można spędzić życie, próbując dopasować się do każdego głosu, który ma jakieś zastrzeżenie i nigdy nie dotrzeć do końca tej listy, bo ona nie ma końca. Można też przyjąć, że krytyka, która nie niesie żadnej konkretnej, użytecznej informacji jest tylko sygnałem o stanie człowieka, który ją wygłasza, a nie wyrokiem na temat tego, kim jesteś.

Nie dogodzisz wszystkim. Nigdy nikomu się to nie udało. Dlatego pytanie nie brzmi, jak to zmienić, tylko czyją opinię w ogóle warto brać na serio.