Termometr nie kłamie, kłamie nasza pamięć. Dlaczego dawne lata były inne? [FELIETON]

Co roku w okolicach lipca i sierpnia odgrywamy ten sam społeczny spektakl. Jedni padają na twarz od skwaru, dyszą w progach klimatyzowanych dyskontów i przeklinają każdy promień słońca. Drudzy patrzą na nich z góry i rzucają tym swoim protekcjonalnym: „Nie przesadzaj, przecież jest lato, ma być gorąco!”.

Problem w tym, że ten tekścik to tania wymówka. I ilekroć go słyszę, mam ochotę zapytać: naprawdę nie widzicie różnicy? Choć pamięć lubi płatać nam figle i ubarwiać wspomnienia o dawnych wakacjach bezustanną patelnią, twarde liczby wyciągają nas z tej nostalgicznej mgiełki na ziemię. Tak, jest obiektywnie cieplej. I tak, mamy pełne prawo znosić to gorzej.

Ekstremalne fale upałów zdarzały się u nas i dawniej. W 1994 roku Opole czy Racibórz smażyły się w temperaturach powyżej trzydziestu stopni przez kilkanaście dni z rzędu, więc nasi rodzice i dziadkowie nie zmyślają, kiedy powtarzają, że dawniej też bywało gorąco. Różnica polega na tym, że kiedyś taki skwar był pogodowym ewenementem. Dzisiaj stał się naszą nową codziennością.

W ciągu ostatnich sześćdziesięciu lat średnia liczba upalnych dni w roku wzrosła w Polsce trzykrotnie. Ostatnia dekada rozbiła bank, bo na niektórych stacjach meteorologicznych liczba dni z lejącym się z nieba żarem po prostu się podwoiła. Do tego doszły noce tropikalne, kiedy słupki rtęci nie chcą spaść poniżej dwudziestu kresek. Skutek? Ciało nie dostaje ani godziny na reset. To nie my zrobiliśmy się delikatni – to klimat wokół nas drastycznie przyspieszył.

Zanim jednak po raz kolejny przewrócimy oczami na kogoś, kto przy dwudziestu pięciu stopniach wachluje się gazetą i wygląda, jakby zaraz miał wywinąć orła, zróbmy szybki przegląd z biologii. Tolerancja na gorąco to nie jest kwestia „silnej woli”, twardego charakteru czy narzekania dla zasady. Za chłodzenie odpowiada nasz wewnętrzny termostat umieszczony w mózgu, ale to, jak sprawnie działa, zależy od mnóstwa indywidualnych zmiennych.

Tkanka tłuszczowa działa jak gruba, zimowa kurtka. Kondycja układu krążenia, wiek, stan tarczycy, poziom nawodnienia, a nawet przyjmowane na stałe leki potrafią wywrócić naszą tolerancję na temperaturę do góry nogami. Kobiety i mężczyźni pocą się inaczej, dzieci mają niedojrzałą termoregulację, a seniorzy po prostu gorzej oddają ciepło. Jeśli więc jedna osoba przy trzydziestu stopniach z bananem na twarzy łapie opaleniznę, a druga przy dwudziestu pięciu szuka cienia i ledwo żyje, to nie znaczy, że ta druga dramatyzuje. Ona ma po prostu całkowicie inny organizm.

Żeby było weselej, walkę z fizjologią przegrywamy też przez otoczenie, które sami sobie wybudowaliśmy. Zamieniliśmy miasta w gigantyczne patelnie. Zabetonowane skwery, wycięte drzewa, kilometry asfaltu i ściany wieżowców działają jak akumulatory – chłoną ciepło za dnia, a w nocy oddają je z nawiązką. Dodajmy do tego nasz codzienne tryb życia: wieczny pośpiech, stres, brak snu, kawę wypijaną w biegu i wielogodzinne siedzenie przed ekranem. Nasz układ nerwowy i tak jedzie na rezerwie, a ekstremalny skwar staje się po prostu kolejnym obciążeniem, które dobija organizm.

Dlatego teksty w stylu „lato to lato” brzmią dziś po prostu absurdalnie. Sugerują, że świat stoi w miejscu, a my z jakiegoś powodu nagle zmiękliśmy. Tymczasem narzekanie na gorąco nie jest wyłącznie polską dyscypliną popisową – to całkowicie naturalna reakcja na warunki, do których ani nasze ciała, ani nasze zabetonowane miasta jeszcze nie zdołały się dostosować.

Zamiast więc licytować się na to, kto jest „twardszy” na słońcu, może czas wreszcie przyznać, że to lato gra z nami na zupełnie nowych zasadach.