Językowa żelazna kurtyna. Dlaczego Mielec nie rezygnuje z „pola"?
Gdyby sporządzić mapę najbardziej zapalnych punktów w polskich dyskusjach internetowych, tuż obok wyższości świąt Bożego Narodzenia nad Wielkanocą i obecności rodzynek w serniku, znalazłoby się niewinne pytanie o wyjście z domu.
Dla mieszkańca Warszawy, Poznania czy Gdańska sprawa jest oczywista - przekraczając próg, wychodzi się „na dwór". Dla mielczanina, krakusa czy rzeszowianina taka deklaracja brzmi sztucznie. Na południu Polski od pokoleń wychodzi się wyłącznie „na pole".
Choć debata ta regularnie wraca na fora publiczne w tonie prześmiewczym, w rzeczywistości dotyka głębokich struktur historycznych i społecznych, które ukształtowały nasz język na długo przed powstaniem współczesnych miast.
Geografia tego podziału nie jest dziełem przypadku. Mielec, osadzony mocno w realiach historycznej Małopolski, do dziś wiernie strzeże granic dawnego terytorium językowego. To właśnie tutaj, na terenach dawnej Małopolski i sąsiednich regionów, zwrot „na pole" stał się synonimem opuszczania zamkniętego pomieszczenia.
Regionalizmy, w odróżnieniu od dialektyzmów, są cechą języka wszystkich mieszkańców regionu, w tym warstwy wykształconej i jako takie są aprobowane przez normy polszczyzny ogólnej. Ironiczne docinki o „chłopskim rodowodzie" tego wyrażenia więcej mówią o snobizmach językowych niż o faktycznej historii słowa.
Odmienną ewolucję przeszedł język w centralnej i północnej Polsce. Słowo dwór od dawna funkcjonowało w polszczyźnie nie tylko jako określenie majątku szlacheckiego, ale też zwykłej, otwartej przestrzeni za progiem. Słownik Języka Polskiego notuje co najmniej sześć znaczeń tego słowa. To właśnie ta forma utrwaliła się w mowie Mazowsza i stała się podstawą ogólnopolskiej normy, po części dlatego, że na rozwój polszczyzny literackiej wpłynęła kolejno mowa wielkopolska, małopolska, a następnie mazowiecka i to wariant mazowiecki zyskał status dominującego. W efekcie powstał paradoks: warszawiak wychodzi „na dwór" z betonowego wieżowca, z kolei mielczanin idzie „na pole", choćby jego celem był spacer między blokami z wielkiej płyty na osiedlu Żeromskiego.
Ta językowa żelazna kurtyna okazuje się niezwykle trwała. O ile globalizacja, internet i migracje zarobkowe skutecznie zacierają regionalne gwary, o tyle podział na „pole" i „dwór" pozostaje nienaruszony.
Jest to jedna z ostatnich tak wyraźnych granic dialektologicznych, która nie tylko przetrwała próbę czasu, ale stała się elementem lokalnej dumy. Próby korygowania tych zwrotów i wtłaczania ich w ramy jednej, rzekomo poprawnej polszczyzny urzędowej są skazane na niepowodzenie. Język jest żywym organizmem, a mieleckie „pole" to nie błąd, a autentyczny, historyczny certyfikat tożsamości tego regionu.
0
0
0
0
0
0
